Hãy để ý một điều thú vị: hầu như người chơi lâu năm nào cũng tin rằng phương pháp soi cầu của mình ‘nói chung là khá chuẩn’. Điều này không thể đúng với tất cả mọi người cùng lúc, nhưng cảm giác ấy lại rất phổ biến và rất thật. Thủ phạm là thiên kiến xác nhận (confirmation bias), cơ chế khiến ta tự động thu thập bằng chứng ủng hộ niềm tin sẵn có và lờ đi những gì mâu thuẫn. Bài viết này chỉ ra thiên kiến xác nhận vận hành thế nào trong đầu người soi cầu.
Chúng ta nhớ trúng và quên trật
Bộ nhớ con người không phải một cuốn sổ ghi chép trung thực. Nó chọn lọc. Một lần bạn soi cầu và về đúng là một sự kiện có cảm xúc mạnh, dễ nhớ, dễ kể lại. Một lần bạn soi trật lại nhạt nhòa và nhanh chóng bị lãng quên, hoặc được giải thích qua loa là ‘hôm đó vào nhầm’. Sau vài tháng, thứ đọng lại trong trí nhớ là một bộ sưu tập những lần đúng, tạo ra ấn tượng sai lệch rằng phương pháp hiệu quả hơn thực tế rất nhiều.
Cách thiên kiến xác nhận tự củng cố
Điều nguy hiểm của thiên kiến xác nhận là nó khép kín. Khi đã tin vào một phương pháp, bạn sẽ vô thức tìm cách chứng minh nó đúng, thay vì thử chứng minh nó sai.
Ba biểu hiện cụ thể
Thứ nhất là diễn giải linh hoạt: khi cầu đúng, đó là do phương pháp; khi cầu sai, đó là do ‘mình chưa đọc kỹ’ hay ‘thị trường hôm nay lạ’. Thứ hai là ghi nhớ chọn lọc: những lần trúng được lưu giữ kỹ, những lần trật bị xóa nhanh. Thứ ba là tìm kiếm có định hướng: bạn chỉ chú ý tới những dữ liệu khớp với dự đoán và bỏ qua phần lớn dữ liệu không khớp. Ba cơ chế này kết hợp lại khiến một phương pháp không có cơ sở vẫn có vẻ ‘được việc’.
Bài kiểm tra trung thực bạn có thể tự làm
Có một cách đơn giản để nhìn ra thiên kiến của chính mình: ghi lại mọi dự đoán trước khi kết quả về, không chừa một lần nào, kể cả những lần bạn không thực sự đặt tiền. Ghi cả dự đoán lẫn kết quả, đúng và sai như nhau. Sau một thời gian đủ dài, hãy đọc lại toàn bộ, không bỏ sót. Gần như chắc chắn bức tranh sẽ khác xa với ký ức. Bài tập này không nhằm tìm ra phương pháp thắng, vì trò chơi vốn là may rủi, mà để bạn thấy rõ khoảng cách giữa cảm giác ‘khá chuẩn’ và dữ liệu thật.
Những sai lầm nhận thức thường gặp
- Chỉ đếm những lần trúng và bỏ qua mẫu số khổng lồ của những lần trật.
- Điều chỉnh cách giải thích sau khi biết kết quả, khiến phương pháp luôn ‘đúng’ theo cách này hay cách khác.
- Chia sẻ những lần thắng với người khác nhiều hơn hẳn những lần thua, làm méo cả nhận thức tập thể.
- Coi lời khuyên khớp với linh cảm của mình là đáng tin, còn lời khuyên trái ý là ‘không hiểu gì’.
Kết luận
Thiên kiến xác nhận khiến chúng ta trở thành luật sư bào chữa cho niềm tin của chính mình, thay vì làm một thẩm phán công bằng. Nó không có nghĩa là bạn kém thông minh, đây là cách mọi bộ não hoạt động. Nhận ra nó không giúp bạn đoán trúng số, nhưng giúp bạn nhìn hoạt động chơi của mình một cách trung thực hơn, và từ đó chi tiêu tỉnh táo hơn. Hãy luôn ghi nhớ rằng không phương pháp nào vượt qua được bản chất may rủi của trò chơi, và chơi có trách nhiệm luôn quan trọng hơn cảm giác mình ‘khá chuẩn’.
Câu hỏi thường gặp
Nếu phương pháp của tôi hay trúng thì sao lại là thiên kiến?
Cảm giác ‘hay trúng’ phần lớn đến từ việc bạn nhớ những lần đúng rõ hơn những lần sai. Chỉ khi ghi lại đầy đủ mọi dự đoán bạn mới thấy tỷ lệ thật.
Ghi chép lại toàn bộ dự đoán có giúp tôi thắng không?
Không nhằm giúp thắng, vì kết quả vẫn ngẫu nhiên. Nó giúp bạn nhìn rõ hiệu quả thật của phương pháp và tránh ảo tưởng về khả năng dự đoán.
Vì sao ai cũng thấy phương pháp của mình đúng?
Vì thiên kiến xác nhận khiến mỗi người tự thu thập bằng chứng ủng hộ niềm tin của mình và lờ đi bằng chứng ngược lại, nên nhiều người mâu thuẫn nhau vẫn cùng thấy mình đúng.
Xem thêm: Chơi Xổ Số Có Trách Nhiệm: Giữ Vững Tâm Lý Và Biết Điểm Dừng · Đọc Bảng Thống Kê Xổ Số Sao Cho Đúng Và Không Bị Đánh Lừa
